Nghị quyết 20-NQ/TW mở ra một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển kinh tế biển Việt Nam. Nhưng để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh, điều cần thiết không chỉ là những mục tiêu lớn mà còn là cuộc chuyển đổi thực chất về thể chế, công nghệ, phương thức quản trị và cách thức tổ chức.
Góc nhìn chiến lược từ Nghị quyết 20 về kinh tế biển
Tinh thần Nghị Quyết 20-NQ/TW chỉ ra rằng, biển không chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác mà phải trở thành không gian phát triển, nơi tạo ra những ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao và sức cạnh tranh quốc tế.
Với hơn 3.200 km bờ biển, vị trí nằm trên các tuyến hàng hải quốc tế quan trọng cùng hệ thống cảng biển, đảo và nguồn tài nguyên phong phú, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế biển. Tuy nhiên, có biển và làm giàu được từ biển là hai câu chuyện khác nhau.
Ông Đỗ Thành Hưng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học - Kỹ thuật công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (VISIA), khẳng định đối với nhiều quốc gia, biển là một lợi thế phát triển. Đối với Việt Nam, biển chỉ là không gian sinh tồn, mà còn phải trở thành không gian phát triển, không gian an ninh - quốc phòng và không gian hội nhập quốc tế.

Để biến tiềm năng thành lợi thế, biến lợi thế thành giá trị và động lực phát triển, theo PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nguyên Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội thì Việt Nam phải lựa chọn cách tiếp cận chiến lược, vươn ra biển bằng “đôi chân thể chế và công nghệ”.
Điểm đột phá của Nghị quyết 20-NQ/TW là đặt vấn đề phát triển biển trong một tầm nhìn rộng hơn. Thay vì chủ yếu tập trung vào các ngành kinh tế biển riêng lẻ, nghị quyết yêu cầu chuyển mạnh từ khai thác biển sang quản trị biển hiện đại, từ phát triển kinh tế ven biển sang xây dựng quốc gia biển mạnh, từ quản lý theo ngành sang quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia.
“Nghị quyết 20 là một sự thay đổi đồng bộ trong chủ trường chung của Đảng và Nhà nước để thích ứng với thời kỳ, gọi là kỷ nguyên mới, kỳ nguyên vươn mình của dân tộc. Chính vì thế, tất cả các lĩnh vực, trong đó có mảng biển cũng được rà soát, xem lại và việc ban hành Nghị quyết 20 để xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành một quốc gia biển mạnh, nó thể hiện một triết lý mới mang tính bao trùm để tiếp cận quản trị hiện đại. Đó là quản trị theo không gian" - PGS.TS Nguyễn Chu Hồi phân tích.
Biển là không gian liên thông, chứa đựng các giá trị đa ngành. Nếu tiếp tục phát triển theo cách từng ngành theo đuổi lợi ích riêng, thiếu sự kết nối và điều phối, sẽ khó đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Hoàn thiện hành lang pháp lý để làm giàu bền vững từ biển
PGS.TS Vũ Thanh Ca, chuyên gia nghiên cứu biển và hải đảo, nhấn mạnh đặc tính chia sẻ và liên thông của tài nguyên biển. Hoạt động gây ô nhiễm tại một khu vực có thể tác động đến những vùng biển khác thông qua dòng chảy. Do đó, việc quản lý phải dựa trên tổng thể không gian biển, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi từng ngành hoặc địa phương.
Ông Ca cho rằng cần triển khai hiệu quả các quy hoạch biển, đồng thời hoàn thiện hệ thống pháp luật để bảo đảm khả năng điều phối các hoạt động kinh tế và hài hòa lợi ích giữa các chủ thể.
Nghị quyết 20-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước; thị phần vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu do đội tàu biển Việt Nam đảm nhận đạt 20%; phát triển các dự án điện gió ngoài khơi với công suất 6-10 GW; giá trị sản xuất nuôi biển tăng bình quân 8%/năm.

Nhưng để đạt được, Việt Nam phải giải quyết bài toán năng lực tự chủ công nghệ, khả năng huy động vốn và phát triển doanh nghiệp có sức cạnh tranh quốc tế. Trong lĩnh vực hàng hải, cảng biển hiện đại là điều kiện cần, song chưa đủ. Giá trị kinh tế lớn còn nằm ở đội tàu vận tải quốc tế, dịch vụ logistics, bảo hiểm hàng hải, sửa chữa tàu biển, thiết kế và chế tạo thiết bị. Tương tự, với điện gió ngoài khơi, cơ hội không chỉ nằm ở sản lượng điện được tạo ra, mà còn ở khả năng phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo kết cấu ngoài khơi, dịch vụ khảo sát, thi công, vận hành và bảo dưỡng.
Ông Đỗ Thành Hưng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học - Kỹ thuật công nghiệp Tàu thủy Việt Nam, cho rằng muốn trở thành quốc gia biển mạnh, Việt Nam cần xây dựng được hệ sinh thái công nghiệp hàng hải đồng bộ, từ thiết kế, đóng tàu, công nghiệp hỗ trợ, sản xuất thiết bị đến nghiên cứu khoa học và đào tạo nhân lực. Nếu chỉ khai thác biển mà không làm chủ công nghệ, phương tiện và hạ tầng phục vụ biển, phần giá trị gia tăng lớn nhất có thể tiếp tục thuộc về các quốc gia khác.
Nhìn từ ngành thủy sản, tư duy làm giàu từ biển cũng đòi hỏi thay đổi cách thức tổ chức sản xuất. Việc tiếp tục gia tăng số lượng tàu cá hay sản lượng khai thác không thể là con đường phát triển lâu dài khi nguồn lợi thủy sản ven bờ chịu nhiều sức ép. Thay vào đó, nuôi biển công nghiệp, ứng dụng công nghệ cao, chế biến sâu, gắn nhãn và truy xuất nguồn gốc, phát triển thương hiệu cần trở thành những hướng đi chủ lực.

Tuy nhiên dù cơ hội phát triển rất lớn, các ngành kinh tế biển thường đòi hỏi nguồn vốn đầu tư cao, thời gian thu hồi dài và phải đối mặt với nhiều rủi ro tự nhiên, kỹ thuật, thị trường. Vì vậy, chỉ riêng nỗ lực của doanh nghiệp là chưa đủ nếu thiếu hành lang pháp lý ổn định và cơ chế khuyến khích đầu tư phù hợp.
Một trong những vướng mắc đáng chú ý hiện nay là cơ chế giao, cho thuê và xác lập quyền sử dụng khu vực biển, sự chồng chéo giữa quy hoạch và quy định quản lý của nhiều ngành, lĩnh vực.
Ông Đặng Ngọc Diệp, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định những bất cập, chồng chéo trong quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường biển, hải đảo đã gây khó khăn cho quá trình triển khai dự án, phát sinh thủ tục và gia tăng gánh nặng cho doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, ông Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, cũng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế giao, cho thuê, đăng ký sử dụng khu vực biển, xử lý tình trạng chồng lấn và tạo khuôn khổ pháp lý để huy động nguồn lực đầu tư vào các ngành kinh tế biển mới.
Bên cạnh đó cần có chính sách hỗ trợ tín dụng dài hạn, bảo hiểm rủi ro, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ cho các lĩnh vực như nuôi biển công nghiệp, năng lượng ngoài khơi, vận tải biển và công nghiệp hàng hải. Đặc biệt, phải khắc phục tình trạng phát triển kinh tế biển theo địa giới hành chính.
Việt Nam không thiếu tiềm năng biển, cũng không thiếu những định hướng chiến lược về phát triển kinh tế biển. Điều còn thiếu là một hệ thống quản trị đủ hiệu quả, những doanh nghiệp đủ năng lực và cơ chế thực thi đủ mạnh để kết nối các nguồn lực thành sức cạnh tranh quốc gia.