Nghề nuôi biển - Chuyện từ đảo Ông Cụ

Từ một nghề mưu sinh của cư dân ven biển, nuôi biển ở Quảng Ninh đang từng bước chuyển thành một ngành sản xuất hàng hóa với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, công nghệ và tính bền vững. Nhưng khi có tới 93% số cơ sở được giao khu vực biển vẫn là các hộ sản xuất quy mô nhỏ, việc tìm kiếm một mô hình tổ chức sản xuất mới không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là hướng đi lâu dài để nâng cao giá trị kinh tế biển. Từ thực tiễn đó, Liên minh HTX tỉnh đã đề xuất xây dựng Làng HTX nuôi biển hiện đại kiểu mẫu cấp tỉnh tại đảo Ông Cụ (phường Cẩm Phả), với kỳ vọng tạo ra một mô hình liên kết mới, đủ sức nâng cao giá trị kinh tế biển trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Hợp tác xã - “mắt xích" của kinh tế biển hiện đại

Là địa phương có hơn 250km bờ biển, trên 6.100km² mặt nước cùng hệ thống đảo, vịnh phong phú, Quảng Ninh từ lâu được xác định là một trong những trung tâm phát triển kinh tế biển của cả nước. Theo quy hoạch, tổng diện tích nuôi trồng thủy sản của tỉnh đạt trên 95.000ha, trong đó riêng diện tích quy hoạch nuôi biển hơn 45.000ha.

Những năm gần đây, cùng với việc giao khu vực biển theo quy định pháp luật, tỉnh đã từng bước đưa hoạt động nuôi biển đi vào nền nếp. Đến nay, tỉnh đã giao khu vực biển cho 54 tổ chức và 817 cá nhân với tổng diện tích gần 4.900ha, tạo cơ sở pháp lý quan trọng để người dân yên tâm đầu tư lâu dài.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là khoảng 93% số cơ sở được giao khu vực biển vẫn là các hộ sản xuất quy mô nhỏ. Điều này cũng đồng nghĩa với việc, sản xuất phân tán, hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ, liên kết giữa các hộ nuôi còn lỏng lẻo, chưa hình thành nhiều vùng nuôi tập trung quy mô lớn gắn với doanh nghiệp và HTX làm hạt nhân.

Trong khi đó, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, dịch bệnh cùng yêu cầu ngày càng cao của thị trường về truy xuất nguồn gốc, chất lượng sản phẩm khiến phương thức sản xuất truyền thống ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế. Mặc dù không ít hộ nuôi đã mạnh dạn đầu tư lồng HDPE, công nghệ Na Uy, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý vùng nuôi, nhưng nhìn chung việc áp dụng công nghệ vẫn chưa đồng đều; phần lớn hộ dân còn thiếu nguồn lực để đầu tư đồng bộ về hạ tầng, quan trắc môi trường và số hóa quản lý sản xuất. Thực tiễn ấy đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại sản xuất.

Trong quá trình đó, các HTX từng bước khẳng định vai trò là cầu nối giữa người dân với khoa học kỹ thuật và thị trường. Hiện toàn tỉnh có 368 HTX hoạt động trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, với tổng vốn đăng ký trên 4.000 tỷ đồng. Các HTX từng bước phát huy vai trò liên kết các hộ nuôi, hỗ trợ thành viên tiếp cận vốn, khoa học kỹ thuật, giống, vật tư đầu vào và tiêu thụ sản phẩm. Một số HTX đã ứng dụng công nghệ số trong quản lý vùng nuôi, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Thực trạng chung là phần lớn HTX vẫn còn quy mô nhỏ, năng lực quản trị và nguồn lực tài chính hạn chế; liên kết với doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ chưa chặt chẽ, chưa hình thành chuỗi giá trị khép kín. Chính vì vậy, việc xây dựng mô hình HTX quy mô lớn hơn, được tổ chức đồng bộ hơn và đủ sức tập hợp nhiều nguồn lực cùng tham gia, được xác định là yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả sản xuất và phát triển kinh tế biển bền vững.

Hướng đến một cộng đồng nuôi biển hiện đại

Trong quy hoạch phát triển kinh tế biển của tỉnh, phường Cẩm Phả được xác định là địa bàn trọng điểm phát triển nuôi biển theo hướng tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và ứng dụng công nghệ cao. Nếu chỉ nhìn trên bản đồ, đảo Ông Cụ là một vùng nuôi biển như nhiều khu vực khác của tỉnh; nhưng với những người làm nghề, nơi đây hội tụ khá nhiều điều kiện để phát triển nuôi biển, như: Mặt nước kín gió, độ sâu phù hợp, chất lượng nguồn nước ổn định, giao thông thuận lợi, nơi đây cũng đã hình thành cộng đồng người dân gắn bó với nghề từ nhiều năm. Những điều kiện ấy giúp đảo Ông Cụ trở thành một trong những vùng nuôi tập trung của phường Cẩm Phả.

Khu vực đảo Ông Cụ có khoảng 154,5ha mặt nước, hiện có 76 hộ dân đang nuôi cá lồng bè ổn định và được quy hoạch trở thành vùng nuôi biển tập trung. Kết quả khảo sát cho thấy, nơi đây có điều kiện tự nhiên thuận lợi, môi trường nước phù hợp, có khả năng kết nối hạ tầng và phát triển đồng thời dịch vụ hậu cần nghề cá, chế biến, thương mại cũng như du lịch sinh thái biển. Quan trọng hơn, trên đảo đã có 5 HTX hoạt động ổn định, trong đó có 2 HTX là thành viên của Liên minh HTX tỉnh (HTX Thương mại và Xuất nhập khẩu Hướng Dương và HTX Nuôi trồng thủy sản Phúc Nam), tạo nền tảng để hình thành mô hình liên kết quy mô lớn.

Ông Đỗ Như Đạo, Giám đốc HTX Thương mại và Xuất nhập khẩu Hướng Dương, cho biết: HTX chúng tôi có gần 1.600 ô lồng của 14 thành viên. Nhà nuôi ít cũng 100 ô lồng, còn nhà nào nhiều cũng 250 ô lồng. Sản lượng hằng năm của HTX trên 200 tấn. Thông thường, thời gian nuôi nhuyễn thể chỉ từ 10-12 tháng là được thu hoạch, còn nuôi cá ít nhất từ 2 năm trở lên mới được thu hoạch và thời gian nuôi kéo dài. Người nuôi ai cũng muốn đầu tư hiện đại hơn, nhưng nếu chỉ từng hộ làm riêng lẻ thì rất khó. Chúng tôi đã đầu tư sản xuất nhưng vẫn chủ yếu bán sản phẩm tươi. Khâu sơ chế, chế biến, xây dựng thương hiệu hay mở rộng thị trường còn hạn chế. Nếu có một mô hình đủ sức liên kết người dân, doanh nghiệp và khoa học công nghệ thì giá trị sản phẩm sẽ khác rất nhiều.

Ý kiến đó cũng phản ánh thực tế chung của nhiều vùng nuôi biển hiện nay. Qua nghiên cứu thực tế và khảo sát, lấy ý kiến của các hộ dân, Liên minh HTX tỉnh nhận thấy, nghề nuôi biển đang thiếu không chỉ là công nghệ hay vốn đầu tư mà là cách tổ chức sản xuất mới. Theo đó, Liên minh HTX tỉnh và phường Cẩm Phả cùng thống nhất đề xuất tỉnh thực hiện Đề án xây dựng Làng HTX nuôi biển hiện đại kiểu mẫu cấp tỉnh tại đảo Ông Cụ.  

Ông Ngô Tất Thắng, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh, cho biết: Biển không chỉ là tài nguyên. Biển là văn hóa. Biển là sinh kế. Một vùng nuôi hiện đại không chỉ có những chiếc lồng hiện đại, đó phải là nơi các hộ nuôi cùng tuân thủ một quy trình kỹ thuật, cùng chia sẻ thông tin về môi trường nước, dịch bệnh, con giống và thị trường. Khi có sự cố xảy ra, cả vùng nuôi có thể cùng phối hợp xử lý, thay vì mỗi hộ tự xoay xở như hiện nay. Giá trị lớn nhất mà mô hình Làng HTX nuôi biển hiện đại, kiểu mẫu hướng tới là từng bước thay đổi tư duy sản xuất của người dân, từ sản xuất theo kinh nghiệm sang tổ chức sản xuất theo nhu cầu của thị trường. Thay vì mỗi hộ tự quyết định nuôi con gì, nuôi bao nhiêu rồi mới tìm đầu ra, HTX sẽ giữ vai trò kết nối với doanh nghiệp, nắm bắt nhu cầu tiêu thụ, định hướng cơ cấu đối tượng nuôi, sản lượng, thời điểm thu hoạch và các tiêu chuẩn kỹ thuật ngay từ đầu vụ. Khi sản xuất được tổ chức theo tín hiệu của thị trường, người nuôi không chỉ giảm rủi ro về đầu ra mà còn từng bước nâng cao giá trị sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thủy sản.

Theo định hướng của đề án, thay vì chỉ liên kết các thành viên trong sản xuất như một HTX thông thường thì Làng HTX được định hướng là một không gian phát triển kinh tế biển, nơi HTX giữ vai trò hạt nhân kết nối người dân với doanh nghiệp, nhà khoa học và các đơn vị cung cấp dịch vụ. Từ đó hình thành chuỗi giá trị khép kín từ con giống, vật tư, nuôi thương phẩm, thu hoạch, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ. Trong mô hình đó, các hộ dân vẫn là chủ thể trực tiếp sản xuất. Nhưng thay vì mạnh ai nấy làm, họ sẽ được hỗ trợ nhiều hơn về kỹ thuật, hạ tầng, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại và xây dựng thương hiệu.

Khi được triển khai, Làng HTX nuôi biển hiện đại kiểu mẫu tại đảo Ông Cụ sẽ không chỉ là nơi bố trí các lồng nuôi, mà nơi đây sẽ là mô hình phát triển kinh tế biển xanh dựa trên bốn trụ cột: Tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị; ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số; bảo vệ môi trường, phát triển nuôi biển bền vững; gắn nuôi biển với dịch vụ, du lịch và văn hóa biển đảo.  

Định hướng này hoàn toàn phù hợp với chiến lược tăng trưởng xanh của Quảng Ninh giai đoạn 2026-2030, trong đó nuôi biển công nghệ cao được xác định là động lực tăng trưởng mới, đồng thời kết hợp phát triển du lịch, dịch vụ và bảo tồn hệ sinh thái biển.

Ông Nguyễn Công Bằng, Phó Chủ tịch UBND phường Cẩm Phả, cho biết: Với những tiềm năng thế mạnh của đảo Ông Cụ và sự chăm chỉ của những ngư dân, địa phương kỳ vọng mô hình sớm được triển khai trên cơ sở xác định rõ cơ chế quản lý, phân định trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước và đơn vị tổ chức sản xuất. Đồng thời, xây dựng lộ trình chuyển đổi sang lồng nuôi HDPE. Đặc biệt, mô hình mới cần ưu tiên ứng dụng hệ thống quan trắc môi trường, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo trong quản lý vùng nuôi; nghiên cứu kết hợp nuôi biển với du lịch trải nghiệm; có cơ chế tín dụng, bảo hiểm, đào tạo và xúc tiến thương mại để người dân mạnh dạn đầu tư.

Hiện UBND tỉnh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, địa phương liên quan nghiên cứu, hoàn thiện đề xuất của Liên minh HTX tỉnh trước khi báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét. Khi chủ trương được thông qua, đảo Ông Cụ sẽ là nơi đầu tiên của tỉnh thử nghiệm mô hình Làng HTX nuôi biển hiện đại kiểu mẫu, nơi người dân không còn đơn lẻ trên vùng biển của mình. Đồng thời, nơi đây cũng sẽ trở thành nơi khởi đầu cho một hướng đi mới của kinh tế biển Quảng Ninh, từng bước nhân rộng tới những vùng nuôi có điều kiện tương đồng trên địa bàn tỉnh. Từ đó hình thành một cộng đồng ngư dân cùng phát triển trên nền tảng hợp tác, khoa học công nghệ với khát vọng vươn ra biển lớn. Đây cũng là mục tiêu lớn nhất mà Đề án xây dựng Làng HTX nuôi biển hiện đại kiểu mẫu cấp tỉnh đang hướng tới.